با سلیاک آشنا شویم

بیماری سلیاک (یا بیماری حساسیت به گلوتن) که گاهی به آن اسپرو یا سلیاک (coeliac) گفته می شود، یک واکنش ایمنی به مصرف گلوتن است. گلوتن، پروتئین موجود در گندم، جو و چاودار (گندم سیاه) است. درصورت ابتلا به بیماری سلیاک، گلوتن موجب تحریک پاسخ ایمنی در روده کوچک می شود که با گذشت زمان، این واکنش به بافت روده کوچک آسیب زده و از جذب برخی مواد مغذی جلوگیری می کند(سوء جذب). آسیب به روده اغلب موجب اسهال، خستگی، کاهش وزن، کم خونی و نفخ شده که در نهایت مشکلات جدی را بهمراه دارد. عدم جذب مواد مغذی می تواند بر رشد کودکان و بروز برخی علایم در بزرگسالان تاثیر بگذارد. بیماری سلیاک درمانی ندارد اما برخی افراد با مصرف غذاهای فاقد گلوتن می توانند علایم بیماری را کنترل کرده و به درمان مشکلات روده کمک کنند.علایم بیماری سلیاک
علایم بیماری سلیاک می تواند در کودکان و بزرگسالان شدید و متفاوت باشد. از شایعترین علایم این بیماری می توان به اسهال، خستگی و کاهش وزن اشاره کرد. بزرگسالان مبتلا به این بیماری از نفخ، درد شکم، تهوع، یبوست و استفراغ شکایت می کنند.
برخی از علایم بیماری سلیاک که هیچ ارتباطی با سیستم گوارش ندارد، عبارتند از:
کم خونی ناشی از فقر آهن
پوکی استخوان (استئوپورز) یا نرم شدن استخوان (استئومالاسیا)
خارش، راش پوستی
آسیب به مینای دندان
زخم های دهانی
سردرد و خستگی
آسیب به سیستم عصب از جمله بی حسی و سوزش دست و پا، عدم تعادل و مشکلات شناختی
درد مفاصل
کاهش عملکرد طحال
رفلاکس اسید و سوزش معده
علایم بیماری سلیاک در کودکان زیر ۲ سال با استفراغ، اسهال مزمن، تورم شکم، خستگی، بی اشتهایی، تحلیل عضله و در کودکان در سنین بالاتر با اسهال، نفخ، کاهش وزن، تحریک پذیری، کوتاه قدی، تاخیر در بلوغ، علایم عصبی از جمله بیش فعالی/ کمبود توجه، اختلال در یادگیری، سردرد، عدم هماهنگی عضلات و گرفتگی عضلات همراه است.

درماتیت هرپتی فرم (dermatis herpetiform):
درماتیت یک بیماری پوستی همراه با خارش است که دلیل آن، عدم تحمل گلوتن در روده است. راش پوستی معمولا در قسمت های آرنج، زانو، پوست سر و کفل دیده می شود. این بیماری پوستی اغلب با تغییر عملکرد روده کوچک در برابر بیماری سلیاک ارتباط دارد اما این بیماری منجر به بروز مشکلات گوارشی نمی شود.

پزشکان، درماتیت را با رژیم غذایی فاقد گلوتن یا دارو و یا ترکیبی از هردو برای کنترل راش پوستی درمان می کنند. در صورت وجود خارش و راش پوستی که گاهی با بیماری سلیاک همراه است، پزشک داروی “داپسون” را به همراه مصرف غذاهای فاقد گلوتن تجویز می کند.

درصورتی که اسهال یا ناراحتی گوارشی بیش از ۲ هفته به طول انجامید، به پزشک مراجعه کنید. اگر کودک دچار رنگ پریدگی، عصبانیت، بدخلقی، کاهش وزن، تورم شکم و یا مدفوع حجیم و بدبو شد، به پزشک اطفال مراجعه کنید. قبل از هرگونه اقدام به مصرف غذاهای فاقد گلوتن به پزشک مراجعه کنید. چنانچه قبل از آزمایش بیماری سلیاک، خودسرانه مصرف گلوتن را قطع کنید و یا آن را کاهش دهید، ممکن است نتایج آزمایش تغییر کند. بیماری سلیاک بیشتر جنبه ارثی و خانوادگی دارد، به این معنا که اگر یکی از اعضای خانواده به این بیماری مبتلا باشد، سایر اعضای خانواده نیز با مراجعه به پزشک و انجام آزمایش باید از وجود یا عدم وجود این بیماری اطمینان حاصل کنند.

عوامل و دلایل بیماری سلیاک
بیماری سلیاک ناشی از تعامل بین ژن ها، مصرف غذاهای حاوی گلوتن و سایر عوامل محیطی است اما هنوز به طور دقیق دلیل و عوامل قطعی این بیماری مشخص نیست. روش های تغذیه کودک، عفونت های گوارشی و باکتری روده ممکن است در ابتلا به این بیماری موثر باشند. گاهی اوقات بیماری سلیاک بعد از عمل جراحی، بارداری، زایمان، عفونت ویروسی یا استرس های شدید ظاهر می شود. زمانی که سیستم ایمنی بدن به گلوتن موجود در مواد غذایی واکنش نشان می دهد، این واکنش به پرزهای موجود در روده کوچک آسیب می زند. این پرزها قادرند ویتامین ها، مواد معدنی و سایر مواد مغذی را جذب کنند. اگر این پرزها آسیب ببینند، فرد بحد کافی قادر به جذب مواد مغذی نیست. برخی تغییرات ژنی نیز موجب افزایش خطر ابتلا به این بیماری می شود اما داشتن گونه های ژنی به معنی مبتلا شدن به بیماری سلیاک نیست و این نشان می دهد که عوامل دیگری نیز در ابتلا به این بیماری دخیل هستند. نرخ ابتلا به بیماری سلیاک در کشورهای غربی حدود ۱درصد است. بیماری سلیاک در بین نژاد قفقازی شایع تر است و امروزه بیشتر گروه های نژادی در سطح جهان را درگیر کرده است.

عوامل خطر ابتلا به سلیاک:
بیماری سلیاک می تواند همه افراد را درگیر کند اما این بیماری در بین افراد زیر شیوع بیشتری دارد:

سابقه یکی از اعضای خانواده در ابتلا به بیماری سلیاک یا درماتیت هرپتیفرم
دیابت نوع ۱
سندروم داون یا سندروم ترنر
بیماری تیروئید خودایمنی
التهاب روده (کولیت کلاژنی یا لنفی)
بیماری آدیسون
آرتریت روماتوئید

عوارض سلیاک
بیماری سلیاک در صورت عدم درمان با عوارض زیر همراه است:
سوء تغذیه: آسیب به روده کوچک بدین معناست که این روده نمی تواند مواد مغذی را به حد کافی جذب کند. سوء تغذیه منجر به کم خونی و کاهش وزن شده و در کودکان موجب کند شدن روند رشد و کوتاهی قد می شود.
کمبود کلسیم و پوکی استخوان: عدم جذب کلسیم و ویتامین دی موجب نرم شدن استخوان در کودکان و پوکی استخوان (استئوپورز) در بزرگسالان می شود.
ناباروری و سقط جنین: عدم جذب کلسیم و ویتامین دی منجر به مشکلات ناباروری می شود
عدم تحمل لاکتوز: آسیب به روده کوچک موجب درد شکم و اسهال بعد از مصرف فراورده های لبنی حاوی لاکتوز می شود حتی اگر این ترکیبات غذایی حاوی گلوتن نباشند. بعد از درمان روده می توان فرآورده های لبنی را مجددا مصرف کرد. برخی افراد علی رغم کنترل بیماری سلیاک، قادر به تحمل لاکتوز نیستند.
سرطان: بیماری سلیاک خطر ابتلا به انواع سرطان ها از جمله سرطان لنفومای روده و سرطان روده کوچک را تشدید می کند
مشکلات عصبی: برخی افراد مبتلا به بیماری سلیاک دچار مشکلات عصبی از جمله حمله صرع یا نوروپاتی محیطی (نوعی بیماری عصبی که دست و پاها را درگیر می کند) هستند
بیماری سلیاک در کودکان موجب خستگی، تاخیر در رسیدن به بلوغ، کاهش وزن، تحریک پذیری، آسیب به مینای دندان، کم خونی، آرتریت و تشنج می شود

بیماری سلیاک غیرپاسخگو (Nonresponsive celiac disease):
بیش از ۳۰ درصد افراد مبتلا به بیماری سلیاک قادر نیستند که به رژیم غذایی فاقد گلوتن پاسخ دهند. این بیماری که معروف به بیماری سلیاک غیرپاسخگوست، اغلب بدلیل وجود گلوتن در مواد غذایی روی می دهد. بنابراین توجه ویژه به مواد غذایی بسیار مهم است. افراد مبتلا به بیماری سلیاک غیرپاسخگو دچار مشکلات و عوارض بیشتری از جمله وجود باکتری در روده کوچک (رشد باکتری)، التهاب روده، بدکاری پانکراس، سندروم روده تحریک پذیر یا عدم تحمل ساکاریدها (ساکاروز و فروکتوز) هستند.

بیماری سلیاک مقاوم (Refractory celiac disease):
در موارد نادر، آسیب به روده در بیماری سلیاک منجر به عدم جذب مواد مغذی می شود حتی اگر مواد غذایی فاقد گلوتن مصرف شود. به این حالت، بیماری سلیاک مقاوم گفته می شود. علی رغم مصرف غذاهای فاقد گلوتن، در صورت تداوم علایم بیماری از ۶ ماه تا ۱ سال، با مراجعه به پزشک می توانید آزمایشات بیشتری را انجام دهید و از وجود یا نبود سایر بیماری ها مطمئن شوید. پزشک می تواند با تجویز استروئید به کاهش التهاب روده یا داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی به درمان بیماری و علایم آن کمک کند. همه بیماران مبتلا به سلیاک باید پاسخ داروها و روند درمان را پیگیری کنند.
در صورت ابتلا به بیماری سلیاک مقاوم، علایم این بیماری شدید شده و ادامه می یابد و یا این علایم کمتر شده اما دوباره عود می کند. در هر دو صورت، روده کوچک درمان نمی شود. درصورت ابتلا به بیماری سلیاک مقاوم، بیمار برای آزمایشات بیشتر و دقیقتر باید به یک مرکز تخصصی مراجعه کند. بیماری سلیاک مقاوم می تواند جدی باشد و امروزه هیچ درمانی برای آن وجود ندارد. افراد مبتلا به بیماری سلیاک مقاوم باید زیر نظر پزشک متخصص درمان شوند. پزشکان اغلب داروهای استروئیدی موضعی “بودسونید” یا “پردنیسون” را به این بیماران تجویز می کنند. گاهی اوقات نیز این بیماران همان داروهایی را مصرف می کنند که برای درمان سایر بیماری ها استفاده می شود.
روش های تشخیص سلیاک:
طبق تحقیقات، فقط ۲۰ درصد افراد هستند که با مراجعه به پزشک از وجود بیماری سلیاک مطلع می شوند.